O (re)torno da Tradición

Seguimos facendo “refrito”. Desta volta o seguinte capítulo da serie de olería tradicional.  Este artigo foi publicado en Lecer o 28-03-2010, momento no que como recordaredes había moita crispación política ou político-lingüística.

Agustín traballando no seu torno

Continuamos a dar voltas á terra co noso De Lorean coma se dun enorme torno de oleiro se tratase, co gallo de achegarnos ao noso patrimonio. O obxectivo das nosas andainas é o de dar a coñecer a nosa herdanza cultural como primeiro paso para a súa valoración e respecto.

Sempre que atopamos trabas ou dificultades no noso camiño  poñémolo de manifesto, malia que como xa sinalamos nalgunha ocasión, non sexa a crítica a nosa finalidade. Moitas veces criticamos a xestión institucional de certos elementos do patrimonio, ben por non facelos accesíbeis, ben por non promovelos ou por non dispor dos mellores profesionais para a súa difusión ou divulgación.

Mais agora mesmo, estase a dar un atentado sen precedentes directamente dende as institucións contra o elemento máis importante do noso patrimonio, a lingua, a través do proxecto de decreto presentado por quen nos goberna. Como sinalou Castelao no Sempre en Galiza  “Unha lingua é máis que unha obra de arte; é matriz inagotable de obras de arte” a lingua é pois o barro que nos permite elaborar diferentes vasillas, é un patrimonio xerador de patrimonio.

Consecuentemente, sumámonos á repulsa dese proxecto cainista elaborado dende o consciente menoscabo á nosa cultura, a cultura de todos e todas as galegas, que non ten en conta tan sequera as recomendacións dos expertos na materia, pasando por riba do cientifismo para caer nun demagóxico discurso que xoga coa noción de equilibrio.

Centrándonos na nosa xeira desta semana, os nosos bois atoparon acubillo nas oleiras terras de Niñodaguia. Topónimo, por certo, que dende o centralismo da longa noite de pedra foi levado ao absurdo do mesmo xeito que aconteceu recentemente con Sobrado dos Monxes por aqueles que semellan levar trinta anos no “desván”.

Seguiremos, pois, coñecendo a sociedade tradicional a través das formas elaboradas nos obradoiros dos cacharreiros. Estes artefactos fálannos dunha sociedade para a que as vasillas de barro xogaban un papel clave no día a día non só como elementos de almacenaxe de  distintos produtos ou para cociñalos. Tratábase de obxectos que ofrecían solucións ás necesidades, e por necesidades entendamos tamén as fisiolóxicas.

 Chamounos  a atención entre o repertorio de formas tradicionais desta zona oleira, uns enormes recipientes que a posmodernidade pode reinterpretar como macetas para exhibir xeranios nun balcón mais que respondían a un uso máis prosaico, trátase de penicos familiares que se colocaban equidistante dos dormitorios, polo que o único que terían de macetas sería o fertilizante. García Alén noméaas no seu libro La Alfarería de Galicia como “orinós” e recolle como nas feiras a xente pedía un baño para a colada por vergoña a pedir un “orinol”.

Curiosas son tamén unhas pezas con forma de grandes botellas coas que os nosos antergos combatían o frío. Enchíanse de auga fervendo, coma as actuais bolsas de auga quente ou as máis modernas de sementes que van ao microondas para logo metelas na cama para poñelas ben nos  pés, ben apertadas contra o corpo.O máis significativo é que Agustín, o oleiro que nos acolleu recibiu encargos deste tipo por parte de xente que continuaba a utilizalas.

Outra peza importante pola información que nos proporciona do sistema produtivo desta zona son as “alcuzas”, empregadas para almacenaxe de aceite xa que nesta zona se cultivaba oliveiras. Como sinala García Alén, esta forma cae en desuso co abandono deste cultivo.
Outros exemplos de pezas tradicionais son os “barreñós” e as “almufías” destinadas ás matanzas, os graxeiros ou os cazolos.Nesta terra vinícola da Ribeira Sacra non podían faltar os xerros de viño que se diferencian dos da auga por teren unha soa asa lateral e un só bico que se fan dúplices no xerro da auga .

Todas estas pezas, posúen a característica cor amarela do barro cocido da zona, reforzado polo vidrado natural, sen colorantes, empregado na súa elaboración.

Parte do repertorio das pezas tradicionais de Niñodaguia
Parte do repertorio das pezas tradicionais de Niñodaguia

Como xa sinalamos, en Niñodaguia acolleunos no seu obradoiro o artesán Agustín Vázquez, un home orgulloso do ancestral oficio que ten entre as mans, un artista que reflexiona sobre o seu facer e que fai sobre a súa reflexión. Con el falamos en torno ao seu torno da figura do oleiro na Galiza posmoderna e de como conxugar tradición e innovación.

Agustín foi testemuña do declive dos alfares destas terras coa chegada da Modernidade representada polo desvío da estrada que atravesaba Niñodaguia, mais tamén liga o esquecemento no que se sume o seu oficio ao tan mencionado autoodio.

Ao contrario que moitos compañeiros doutros lugares, Agustín non vende a tendas, o que supón un acto de valentía, non cre que o futuro da olería pase pola tenda, máis ben ao contrario pois este sistema escraviza ao tempo que despreza o propio oficio pois supón vender o froito do saber dos antergos a prezos moi baixos. Considera que o oleiro debe ser o seu propio representante e que deben ser os propios artesáns os que a través dunha asociación marquen os prezos e atopen as canles de distribución. Por separado non se fai nada, pois se un baixa o prezo para vender máis, obriga os outros a baixalo tamén coa subseguinte desvalorización do traballo que sempre inflúe no produto final.

Considera que os produtos deben vendelos directamente o oleiro nas feiras polo que ante as poucas que existen en Galiza, viaxa a Castela asiduamente onde si hai feiras en Zamora, Salamanca, Valladolid ou Ponferrada, entre outras. Neste sentido recrimínalles ás institucións galegas, tanto locais como nacionais que non apoien este tipo de iniciativas ao tempo que eloxia o labor de “Alfaroleiros”, única feira especializada de Galiza, que acolle entre uns trinta e sesenta mil visitantes cada ano. Foi Agustín quen nos falou por vez primeira da importancia que tería a realización dunha feira especializada en Compostela que tamén podería incluír ciclos de conferencias, iniciativa da que xa falamos no noso anterior artigo e desexamos que non caia no limbo das ideas.

Non son, de todos os xeitos, as feiras a súa única canle de distribución xa que acepta asemade encargos diversos, dende comisións de festas a locais de hostalería.

Ó preguntarlle sobre o futuro da olería de Niñodaguia non o ve moi claro, malia que o seu fillo José Vázquez estea a continuar  co oficio. Sinala que debería cambiar o trato institucional non con máis subvencións, senón facendo estas máis axeitadas ao contexto e controlando a quen se lle dan.

Consideramos que este cambio debería darse, que debería haber un apoio máis efectivo das institucións a estes oficios, mais que podemos agardar dunhas institucións que atacan a cultura galega a través do seu elemento máis prezado?

Polo de agora, existe unha iniciativa en Niñodaguia para recuperar algún dos fornos tradicionais para facer unha fornada simbólica ao ano que sirva para atraer a atención sobre este centro oleiro de obrigada visita, xa que se pode aproveitar a viaxe para visitar os veciños mosteiros de Xunqueira de Espadañedo, Montederramo ou San Pedro de Rocas dos que xa falamos en anteriores andainas dos nosos bois.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: