Arquivos mensuais: Febreiro 2011

Arqueoloxía outsider e o cromatismo da vida

Para quen non o coñeza, André Pena Graña é un arqueólogo especial. Nós o coñecemos unicamente a través da súa obra, das súas publicacións, mais consideramos que o xeito de escribir de cada quen, aínda en publicacións científicas, o define.

Podes estar dacordo coas súas teses ou non, pero algo é certo, André é un grande. Os seus textos, están escritos con lucidez e fanse entretidos pese á súa densidade e á cantidade de información que aporta. Un tipo que dá mil voltas para chegar onde quere chegar, que fala de todo ao falar de algo.

Nun país n0 que o mundo académico está inzado de teses-catálogo e clasificacións tipolóxicas, a imaxinación, máis que un ben escaso é un ben en perigo de extinción. De aí que sexa tan necesaria a existencia destes “arqueólogos outsiders” coma o André que pensen, interpreten, imaxinen, asocien e se atrevan.

Na arqueoloxía e en moitos campos da vida, o hetrodoxo, o liminar, o que se opón ao oficial, é o que aporta visión ás cousas, o que colorea un pouco o gris das nosas rosalianas existencias. Como as ilustracións que Tito Concheiro fai dos lugares que escava fronte aos habituais planos arqueolóxicos.

André Pena Graña, dende o Concello de Narón é un incansábel traballador e vén de organizar un congreso de Estudos Celtas que resulta sorprendente nun concello “pequeno”. Tres días de relatorios, con expertos de múltiples países, con tradución simultánea, en fin, algo con moi boa pinta. O mellor de todo é o prezo: 60 euros a tarifa normal mais só 20 para parados, estudantes e bolseiros. Aquí tendes a información do congreso.

Por certo, que falando de congresos, estivemos esta fin de semana de paseo por Boiro e pasamos por algún relatorio do V Encontro Arqueolóxico do Barbanza. Do que vimos, o mellor, Tito Concheiro, falando de Baroña. Coa súa peculiar oratoria e deixando caer que a salvagarda de Baroña non pasa tanto pola construción dun Centro de Interpretación senón pola Arqueoloxía Social, esa que se practicou hai un tempo en Neixón. Por vincular á xente de Porto do Son con Baroña. Como el fai todos os anos na Cruz do Castro, en Cotobade. A arqueoloxía cromática de Tito no medio dun ambiente recto e oficial. De abrazos con políticos.

Dos Encontros desta fin de semana, só tres pregunteas:

1-Por que nos V Encontros Arqueolóxicos do Barbanza non se falou do Barbanza? Sobre todo tendo en conta que vén de escavarse parte dunha necrópole en Rianxo.

2-Por que un técnico de Patrimonio dá unha charla en castelán falando da salvagarda do noso patrimonio? A nosa lingua non é patrimonio e non hai que protexela?

3- Por que facer unha ampliación no Centro Arqueolóxico do Barbanza  (levando por diante un foxo, destrozando o lugar da romaría e creando un cisma cos veciños) poñendo a excusa de crear un espazo para unha vez ao ano celebrar os Encontros Arqueolóxicos do Barbanza? Esta edición celebrouse no Auditorio do Parque da Cachada sen problema, é un espazo do máis axeitado. Duplicar infraestruturas en tempos de crise.

Advertisements

Couto do Lobo: Un novo petróglifo que se lle escapaba ao catálogo

Artigo publicado en Galicia Hoxe, o pasado domingo 20-02-2011

Consumidos de Amor

O 14 de febreiro pasado festexouse o San Valentín. Data que dende hai uns anos as grandes áreas acordaron bautizar como Día dos Namorados, no marco dese conxunto de Xornadas do Consumismo que son o Día do Pai ou da Nai.

A crise do capitalismo que estamos a padecer os cidadáns aguza o enxeño. Sen dúbida. Este San Valentín máis que outros anos, se cadra percepción nosa, os comerciantes sacaron a artillería agardando tras o Nadal e a campaña Rebaixas un pequeño descanso na subida da gran montaña de principio de ano.

Cada tipo de comercio no seu o certo é que ninguén perdeu ripio. Pastelerías con larpeiradas especiais. Restaurantes con menús de namorados. Escaparates de librerías ateigadas de vermello e de títulos en plan 1001 citas de amor, uníanse aos clásicos Dillo cunha rosa ou á mítica caixa de bombóns. Merchandising do Amor. Todos querían un anaquiño do pastel de San Valentín.

Os arqueólogos, que non vendemos máis que fume, non tiramos proveito económico do Día dos Namorados. Se cadra incomodidade cun aumento do nivel condoniense, ese estrato superficial de carácter profiláctico que exhiben múltiples xacementos do país tan axeitados para que se craven algo máis que as frechas do Cupido.

Os xornalistas, por suposto, disputan as súas cotas con reportaxes de Namorados. Mentres escribimos soa de fondo dende unha canle estatal unha reportaxe na que se lle pregunta á xente pola rúa polos recordos do seu primeiro amor. Especialistas preguntados din que son lembranzas imborrábeis. Un arrecendo, unha palabra ou calquera cousa así fainos recordar esas sensacións que segundo din, virán con nós ao cadaleito.

Neste artigo desprazámonos a Mondariz e por mor desta reportaxe poñémonos a recordar. Na nosa infancia Mondariz era a casa da tía Elena, unha gran casa tradicional cun amplo terreo inzado de árbores froiteiras e que remata nun río do que nunca soubemos o nome, agora que o pensamos.

Lembranzas

Unha vez ao ano reuniámonos na súa adega toda a familia paterna. Gran familia, artellada por unha ducia de irmáns coas súas esposas e fillos. Agora netos. O fío condutor desta “xantanza” era a tortilla. Cada quen levaba unha tortilla ao seu xeito. Podédesvos imaxinar, unha sala chea de tortillas. Con cebola, sen cebola, con chourizo, con grelos, de cabaciño, paisana, con xamón… incluso algunha con unto. Logo tamén, por suposto, as especialidades familiares herdadas moitas delas da avoa María. As empanadillas da tía Elena. O bandullo da tía Marichu. O Flan da tía Elena. Se cadra, Orellas da miña nai, tan afamadas que nós, os de casa, poucas veces as papamos.

Os nosos recordos de infancia de Mondariz son, logo, os do arrecendo dunha tortilla ao quitarlle o aluminio, ou o dun pouco xamón acabado de cortar, o tremor do flan no prato ou o inicio da manía de quitarlle as pasas a todo o que as leve. Todo peneirado co gorentoso cheiro que chegaba dende fóra a herba fresca, con tintas da froita caída das árbores e un frescor fluvial que era o basso ostinatto desta sinfonía olfactiva.

O tempo pasa, e a nosa visión de Mondariz tamén. Agora xa sabemos que Mondariz non remata no valado da tía Elena. Que Mondariz é un concello peculiar, condicionado polo salutífero das súas augas, aproveitadas dende quen sabe cando. Mondariz é un concello de interior moi aberto ao exterior, acostumado a recibir xente de múltiples procedencias todos os anos. É tamén unha vila de segunda residencia da burguesía viguesa con casas verdadeiramente bonitas, herdeiras da arquitectura do mítico Balneario.

Castro de Mourelle

Mondariz: Mouerelle e Couto do Lobo

Mondariz é por suposto unha vila na que se moven cartos. Isto explica que nun concello de interior coma este e non na Coruña ou Santiago nin Ferrol estea unha particular tenda de moble antigo. La Victoriana. En pleno centro, cun gran almacén ao seu carón e especializada en deseño nórdico e industrial. Paga a pena unha visita malia que só sexa para botar un ollo na exposición, algo semellante a un Museo de Moble Antigo.

Pero ademais Mondariz está situado nunha contorna rica en Patrimonio. Se cadra non máis rica que outras, pero si ben explotado. Á parte do propio Balneario,ou a medieval Ponte da Cernadela, moi perto, xa en Ponteareas, están o Castro de Troña ou o mítico Castelo de Sobroso, a cuxo pé por certo, cómese moi ben, no “Rianxo”.

Troña leva a fama porque foi escavado e consolidado e por ser un posíbel oppidum, na zona lindeira de expansión deste tipo de poboados. Pero o outro día estivemos nun castro do Concello de Mondariz igualmente espectacular, ou máis.

Trátase do Castro de Mourelle, en Gargamala (que non é a muller do malvado dos Pitufos). O castro ocupa unha ampla superficie e conta cun gran sistema defensivo de gran complexidade. Os recintos son múltiples e convértese nun labirinto con abondosos foxos e parapetos que se cruzan e cortan.

De feito, o primeiro recinto, delimitado por foxos, podería ser unha castronela, unha sorte de corpo de garda, avanzado, moi pouco habitual nos castros galegos, se acaso cun paralelismo no Castro de Morgade, en Lugo. No interior do foxo que delimita un dos espazos superiores, cun terraplén duns dez metros, percíbese derrubo dunha muralla pétrea .

O castro cheira a oppidum, relacionado con Troña, pero diremos castro grande por non entrar en polémicas, dominando o curso do Río Xabriña que tributa ao Tea e ligado, seguramente, a actividades mineiras ou ao control das mercadorías resultantes, seguramente xa dende época prerromana.

En calquera caso o poboado tivo ocupación romana como denotan os anacos de tégula atopados en superficie.

Xa case marchando achegámonos a un penedo onde nos agardaba unha derradeira sorpresa. O penedo estaba insculturado con máis dunha decena de coviñas, nunha zona liminar do poboado e orientado ao Sureste.O castro, neste momento está ben rozado nun amplo sector por atoparse na zona de servidume dunha liña de alta tensión, polo que é un bo momento para visitalo.

Laxe de Couto do Lobo

Antes de marchar de Mondariz fomos con Rafael Rodríguez ver unha nova descuberta arqueolóxica en Mondariz. Trátase dun petróglifo que estaba sen catalogar. Bautizado como Couto do Lobo, lugar no que se atopa, Rafa empezou o proceso administrativo para catalogalo a través da Delegación de Cultura.

O arqueólogo pontevedrés atopouno ao facer o seguimento da obra dunha pista que se está facendo na zona. Revisando as laxas perto do camiño atopouna nun lugar no que o camiño vello, predecesor da nova pista, facía unha curiosa curva. Os motivos son cruciformes e semella posíbel que haxa máis na mesma laxe e circundantes, cubertas por maleza e musgo. Facendo unha limpeza da contorna, Mondariz podería valorar, se aparecesen máis insculturas, poñer en valor este elemento do seu patrimonio acabado de descubrir: O petróglifo do Couto do Lobo.

Ao paso que descubrimos a bisbarra bañada polo Tea, atopámonos con que é unha festa do Patrimonio. Unha Tea Party.

Laxe de Couto do Lobo, coas insculturas salientadas con Paint


Primeiro Asalto ao Castelo do Galiñeiro. Todo un éxito

No scribd superior, subimos un documento de carácter divulgativo sobre os valores patrimoniais do Monte Galiñeiro, nomeadamente da fortaleza tardorromana do seu cumio.

O motivo da redacción deste documento é concienciar sobre o negativo da estación de “muíños eólicos” proxectada para esta serra, tema do que xa temos comentado no blog. O motivo de penduralo no blog é para que calquera o poida ler, imprimir, reenviar, ou o que queira. Extender a arañeira. 

A campaña de divulgación e mobilización está en marcha. Onte, domingo 20 de febreiro, a Plataforma pola Protección da Serra do Galiñeiro, tiña organizada unha andaina popular. Unha das ideas, entre outras, era a de repartir unhas copias dete documento.

Dun xeito bastente optimista fixéronse unhas trescentas copias. Nin para empezar. Unha auténtica maré humana amosou o importante que é esta serra para a xente da contorna de Vigo e en xeral de toda Galicia. Unhas 1.500 persoas fixeron ficar pequena calquera expectativa de participación.

Todo un éxito. E unha toma de folgos e esperanza, pois con tanta xente mobilizada, semella complicado que unha administración non reflexione sobre o que pode ser prioritario.

Desgrazadamente, non houbo moito seguimento de medios. Aquí ligamos algunhas das reaccións.

En Galicia Confidencial

En Capítulo Cero

Dende o web da Plataforma pola Protección da Serra do Galiñeiro

O Faro de Vigo

En La Voz de Galicia


Unha Santa, Unha Cidade e tres Guerreiros

Artigo publicado no Lecer do 17-01-2010. Enorme Conde-Valvís

Na xeira anterior dos nosos bois percorremos as terras de Allariz para visitar a parroquia de Santa Mariña de Augas Santas. Achegámonos á lenda da santa e ós elementos tradicionalmente asociados á súa vida e morte, sobre todo ó coñecido como “Forno da Santa”, que nos serviu de pretexto para unha breve síntese sobre as saunas castrexas ou monumentos con forno.

Nesta excursión acompañou­nos, no noso De Lorean, Florentino Cuevillas a través do relato que lle dá título a esta parella de artigos. Nesta entrega trataremos pois de explicar por que o ourensán alude a tres guerreiros.

Conde-Valvís foi o descubridor para a ciencia da importancia do xacemento da Cibdá de Armeá. Foi na década dos cincuenta do pasado século e non precisou furar no castro para, nun primeiro contacto, darse conta de que se trataba dun xacemento excepcional, pois a actual vila de Armeá é un exemplo de reinterpretación da cultura tradicional sobre os restos protohistóricos.

Non só no plano abstracto, asociando diversos elementos do pasado coa vida de Santa Mariña, senón tamén nun plano concreto, tanxible; xa que aínda hoxe, e máis na época de Valvís, a vila presenta multitude de elementos construtivos e decorativos do castro imbricados coas pedras que a conforman e polo tanto, tamén coa vida cotiá dos seus habitantes.

Os Guerreiros de Conde-Valvís

Sen lugar a dúbida, o que máis chamou a atención do investigador foron os reaproveitamentos de elementos escultóricos e sobre todo de dúas esculturas de guerreiros castrexos, os guerreiros ós que Cuevillas se refire nestes termos: “Nada teñen que ver os lexionarios de Roma, que mandaba Olibrio; son só soldados da terra galega, cando esta aínda non se crebara en dous anacos para dar nacencia a Portugal. Son os guerreiros que combateron no exército de Viriato, os que viaxaron polos roteiros dos fisterras atlánticos, os que defenderon Lambrica e Cinnania e os que beberon no Medulio o zume mortal tirado do teixo “.

En 1953, cando xa practicara algunhas sondaxes no xacemento, Conde-Valvís publicou no Boletín del Museo arqueológico de Orense os resultados das súas pescudas na Cibdá de Armeá. Resulta apaixonante a lectura deste documento preñado dun incipiente cientifismo e que ó mesmo tempo, pinga paixón polo coñecemento do pasado da nosa terra.

O texto analiza e clasifica todos os achádegos da intervención: cerámica, metais, muros, lousas decoradas, reservando un apartado á estatuaria. É neste apartado onde relata a descuberta das esculturas.

A descuberta propiamente dita produciuse cando Conde-Valvís aínda era neno e acompañaba nunha excursión dacabalo ó seu pai, membro da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense e descubridor do Mercurio de bronce exposto agora no Museo Provincial. Volvendo de Allariz pararon en Outeiro de Laxe para ver dúas curiosas estatuas localizadas na solaina dunha casa ó xeito de “dous atlantes”, reinterpretando a súa posible función orixinal apotropaica tal e como foi reinterpretada no Museu Arqueológico Nacional de Portugal, como así o sinala Xurxo Ayán na entrada titulada “Jerónimo”.

O tempo foi pasando sen que Conde-Valvís volvese visitar Outeiro da Laxe até que moito tempo despois, desta volta na compaña de Ferro Couselo ­nunha xeira arqueolóxica polo Alto da Taboadela, acordou daquelas estatuas que vira de neno. Sen poder precisar a súa posición exacta volveron sen atopalas. Ferro Couselo, pola descrición de Valvís, deduciu que se trataba de esculturas de guerreiros galaicos e apremouno para localizalas.

Tras diversas pescudas soubo que unha delas a levara da solaina Benigno Conde para poñer no aleiro da súa casa. Unha vez localizado Benigno Conde, indicoulle que unha noite de vento caera do seu aleiro separándose cabeza e corpo por mor da caída. Levouno ó lugar onde estaba o corpo, servindo agora ,volteado, de tampa dun rego. Mais a cabeza desaparecera logo de servir unha temporada de xoguete para os máis pequenos da aldea.

A outra estatua fóra cortada e reutilizada para recreer o muro da casa contigua á que se atopaba anteriormente. Non sendo identificables os anacos, houberon de desmontar todo o muro para reconstruír a estatua. Actualmente, grazas á laboura de Conde-Valvís, as dúas estatuas están depositadas no Museo Provincial de Ourense.

Apareceron abondosos exemplares destas estatuas de guerreiros tanto no Norte de Portugal como no noso país xurdindo, como non podía ser doutro xeito, a controversia entre especialistas sobre a súa finalidade ou a súa cronoloxía romana ou prerromana.

 Quedamos co escrito por Alfredo González Ruibal que as clasifica en tres grupos iconográficos. Propón, asemade, este autor que posúa un valor de metáfora do poder, así como de protectores da porta e do poboado por térense atopado uns pés de guerreiro en Briteiros fincados nunhas pedras preto dunha entrada ó segundo recinto.Serían, por outra banda exhaltacións do status guerreiro e da masculinidade.

Para perder a Cabeza

Por outra banda, atopou Conde-Valvís, imbricadas no muro dun palleiro dúas esculturas que representan cabezas humanas. A súa expresión, ou falta dela, indícannos que o máis probable é que representen mortos.

González Ruibal, entre outros autores, propón relacionar este tipo de estatuaria, do que tamén existen diversos exemplos, coa materialización pétrea do costume de cortar as cabezas dos inimigos vencidos para exhibilas como trofeo o que aumentaría o status do guerreiro e serviría ademais de elemento apotropaico, xa que as evidencias arqueolóxicas semellan sinalar que a súa localización sería na entrada dos poboados.

Podemos concluír que a cibdá de Armeá é un importante xacemento no que como indica Conde-Valvís despois de escavar no lugar, se mesturan elementos indíxenas e romanos. Ademais presenta importantes e esquivos elementos de difícil interpretación coma as saunas castrexas ou as estatuas de guerreiros dos que só podemos agardar máis achádegos para comprender a súa función orixinal aínda que no caso da estatuaria, como xa se dixo máis arriba, a interpretación que ó noso entender semella máis rigorosa é a de González Ruibal.

Armeá debeu ser un importante centro da “Romanización” aínda que está fóra dos nosos límites establecer se foi fogar dunha mártir chamada Mariña ou mesmo se esta existiu ou foi martirizada. Desta volta, o cabalo de Conde-Valvís axudou os nosos bois a turrar do De Lorean no que tamén nos acompañaba Cuevillas.

Resulta curioso observar como estes pais da arqueoloxía científica galega, cuxos estudos nada teñen que ver coa ciencia arqueolóxica, hoxe en día o terían moi difícil para enfocar as súas carreiras cara a esta ciencia, xa que en Galiza non existe unha formación especializada para os arqueólogos, só unha breve orientación na Licenciatura de Historia, insuficiente e que non ten en conta o lado práctico desta disciplina, mais no mundo laboral pónselles trabas a aqueles profesionais que chegan á arqueoloxía a través doutras disciplinas.


Dúas Iniciativas

Queremos hoxe presentar dúas iniciativas de dúas asociacións, das que xa temos falado no blog, que teñen por obxecto a conservación e divulgación do Noso Patrimonio.

O Sorriso de Daniel, é unha asociación interesada polo Románico Galego, preocupado pola Divulgación e Conservación do mesmo. Organizan distintos eventos como visitas guiadas por expertos a elementos do Patrimonio Románico Galego, ou iniciativas máis complexas como a que fixeron para chamar a atención sobre o Románico ulloán, da que xa falamos no noso espazo en Lecer. Este domingo fixeron unha xeira ate o Pazo Arcebispal de Diomondi, riquísimo elemento do noso Patrimonio e nun estado de conservación lamentábel.

Diomondi serviu de escenario para a redacción dunha carta que veñen de enviarlle ao Parlamento de Galiza, reivindicando unha maior atención para os numerosos edificios románicos en vías de extinción.

Foto: Terraetempo

A outra asociación é a Plataforma pola Defensa da Serra do Galiñeiro. Asociación de carácter urxente, ante a aprobación dun anteproxecto para a construción dun parque eólico, nesta rica serra.

O carácter desta asociación é máis xeral, como xa apuntamos, xa que lle interesa tanto o Patrimonio Arqueolóxico coma Natural, Paisaxístico, Biolóxico ou Etnográfico vinculado a esta serra.

A Plataforma convoca unha andaina para o domingo 20 de Febreiro, coa intención de divulgar o seu Patrimonio e chamar a atención dos medios. Unha boa oportunidade para coñecer os valores desta Serra. Neste vencello a Capítulo Cero, infórmanvos dos detalles  

Unha vez máis, ante o pasotismo da Xunta polo noso Patrimonio, a sociedade móvese.


Galiza na encrucillada

Artigo publicado no Lecer do Galicia Hoxe do pasado domingo.

O noso traballo actual, ao nutritivo, refírome, consiste en clasificar fotos. Traballamos nun arquivo gráfico, onde temos que describir fotografías,para metelas nunha base de datos, polo que debemos tratar de identificar o máximo posíbel do que aparece na imaxe.

Normalmente, trátase dun traballo moi monocorde, con series de fotos moi semellantes entre si, mais no que de cando en vez, se coan arpexios de semitóns que poñen un pouco de cromatismo na rutina.

Trátase desas fotos nas que hai que pararse un pouco. Desas imaxes que representan, por exemplo, un canzorro dunha pequena igrexa rural que tratamos de identificar, coma se dun xogo se tratase, empregando os libros ou a Rede. Por suposto, a Rede é unha ferramenta esencial para unha primeira identificación.

Nunha desas tediosas mañás estabamos cando apareceu unha desas fotos que aledan a semana. O que se representaba era o que aparece na imaxe que ilustra este artigo, malia non ser a mesma foto. Nun primeiro momento semellaba moi doado de atopar. Un cruceiro con baldaquino.

Non o foi tanto. Ao consultarlle ao Google, aparecían os cruceiros cubertos de Baiona e de Noia. O certo é que non son elementos abondosos, e os nosos coñecementos sobre cruceiros son limitados. Só lendo as fichas dos devanditos cruceiros, soubemos que non andabamos na boa pista, o noso era un cruceiro con baldaquino claramente barroco que pouco tiña que facer co estilo medievalizante dos anteriores.

Cruceiro de Xende. Foto de Montserrat Domínguez

Claramente? No estilo si, mais como comprobariamos, na cronoloxía non tanto. Consultamos a Castelao, nas súas Cruces de Pedra na Galiza, a ver que nos contaba. Nestes casos o mellor é acudir primeiro aos clásicos.

Falando dos cruceiros cubertos, e das relacións cos bretóns e os do Levante español, fala Castelao dos devanditos de Baiona e Noia engadindo: “Hai cruceiros cubertos, de modernísima construcción, no Santo Cristo de Xende , en Salceda de Caselas, en Porriño e outros sitios da provincia de Pontevedra” .

Pois algún destes haberá de ser, xa que non consideramos probábel que a Castelao se lle escapase un exemplar cuberto, polo que pouquean no país. Baiona ou Noia sabiamos que non era, mais que quería dicir con “modernísima construcción”? Estrañábanos que se referise neses termos a un cruceiro que levariamos ao XVII ou XVIII a máis tardar.

Comprobamos. Efectivamente, tratábase do Santo Cristo de Xende… feito no 1885.

Sempre se fala das permanencias e as rupturas na Historia ou na Historia da Arte, sobre todo na “arte popular” ou rural. Aquí tiñamos un exemplo case extremo

Para facernos unha idea, no 1885, está a nacer o Modernismo catalán e as obras da primeira arquitectura de ferro xa poboan as capitais europeas, agroma o Art Nouveau, a Secesión vienesa,… Con todo o Neoclasicismo entre medias, aquí seguimos construíndo en Barroco.No eido cultural, o Rexurdimento galego, xa está fraguado, de feito, en 1885, morre Rosalía e o seu home é nomeado Cronista Oficial do Reino de Galicia, cinco anos antes de presidir a Asociación Rexionalista Galega.

Sen dúbida o Barroco é un estilo que callou no noso país. Algúns dos expoñentes máis preciosos do Barroco internacional están en Compostela (o legado de Simón Rodríguez), Pontevedra (Peregrina) ou Lugo (Capela dos Ollos Grandes).

O momento económico para o clero galego, propicia que se constrúa moito ou se remocen templos preexistentes. Asemade, a Contrarreforma, fai precisa unha nova presenza da Igrexa, afianzando os novos Dogmas con novas iconografías. Estas son algunhas das razóns do gran desenvolvemento do Barroco no país. Pero hai outras.

Chegados a este punto, debemos diferenciar dous conceptos, o Barroco coma estilo artístico e o barroco coma “categoría estética”(notade o cambio de maiúscula a minúscula). Tendo isto en conta, dende o punto de vista estético, Galiza é profundamente barroca. Galiza é barroca dende antes da chegada do Barroco.

Hai que pensar nas cabezas castrexas, coa súa tosca expresividade de morte, ou na grande teatralidade dos funerais e loito galegos. No enroscado das danzas de fitas ou espadas ou no sinuoso das nosas congostras. Nas luces e sombras da “Esmorga”. No expresivo do noso Albariño ou no sanguíneo do noso Barrantes.

Ademais o certo é que a un tema coma o da Paixón, o estilo que mellor lle acae, é o Barroco. Preguntádelle a Mel Gibson.

E isto das permanencias éche tamén moi galego, como a consabida máxima da televisión, ou do fútbol “Se algo funciona, non o toques”.

De feito, nestas andabamos pensando o outro día de compras por Compostela cando entramos nunha tenda, cuxo espazo principal estaba reservado á exposición para a venda de Walkmans. Algo moi parecido ao desta permanencia barroca na arte popular, de principio chama a atención, pero logo resulta comprensíbel. Se sabemos manexar as cassettes, e temos a nosa música nese formato, para que cambiar de trebello? Se é o formato que mellor se adecúa ao que queremos expresar, para que cambialo? Todo un símbolo de resistencia, nestes tempos.

O cruceiro en si, ao continuar a indagar, descubrimos que é obra dun santeiro d’A Lama, Manuel Gonzáñez Perdiz, Concello onde tamén se atopa o elemento que nos ocupa. Trátase precisamente dun dos últimos santeiros de formación tradicional, da man do seu pai. Esculpe na tradición que lle ensinan, e o seu referente é, nomeadamente, o que ve, os cruceiros feitos por outros que coñece e dos que saca ideas.

Na súa formación destacan tres fitos. A bagaxe do seu pai, as viaxes polo Norte de Portugal por onde ía tempadas a traballar cando mozo e sobre todo, o cruceiro existente fronte a súa casa natal , en Laxedo, e que tantas veces miraría de neno, cuxas formas están dun xeito ou doutro na súa obra.

Manuel González Perdiz, é un dos últimos santeiros formados dun xeito tradicional nese barroco popular. Se cadra o último. Manuel González Perdiz representa un mundo esmorecente. De formación case gremial, xeracional, itinerante. Paralelamente existe un mundo novo que agroma. Un mundo novo encarnado por outro santeiro, coetáneo e co que chegaría a traballar conxuntamente. José Cerviño García. Co Mestre Cerviño, ábrese a caixa da formación académica dos santeiros.

O cruceiro de Xende, do que ao final case non falamos, é de recomendábel visita. Aló segue, no cemiterio da igrexa, que tamén foi reformada polo Mestre González Perdiz. Agardando que alguén o recupere do esquecemento, no que inxustamente se atopa, fronte a outros cruceiros máis populares.

O estado de conservación é moi bo, salvo en dúas esculturas do baldaquino, cubertas de lique. Ademais, conserva outro elemento curioso que chamará a nosa atención. Por estar cuberto, conserva boa parte da policromía. Acostumados a ver o granito espido nos nosos cruceiros, perdemos de vista que o habitual era pintalos.

Como vemos, este cruceiro do Santo Cristo de Xende, recórdanos moitas cousas. A ver se nos acordamos nós, un bocadiño, del.