Unha Santa, Unha Cidade e tres Guerreiros

Artigo publicado no Lecer do 17-01-2010. Enorme Conde-Valvís

Na xeira anterior dos nosos bois percorremos as terras de Allariz para visitar a parroquia de Santa Mariña de Augas Santas. Achegámonos á lenda da santa e ós elementos tradicionalmente asociados á súa vida e morte, sobre todo ó coñecido como “Forno da Santa”, que nos serviu de pretexto para unha breve síntese sobre as saunas castrexas ou monumentos con forno.

Nesta excursión acompañou­nos, no noso De Lorean, Florentino Cuevillas a través do relato que lle dá título a esta parella de artigos. Nesta entrega trataremos pois de explicar por que o ourensán alude a tres guerreiros.

Conde-Valvís foi o descubridor para a ciencia da importancia do xacemento da Cibdá de Armeá. Foi na década dos cincuenta do pasado século e non precisou furar no castro para, nun primeiro contacto, darse conta de que se trataba dun xacemento excepcional, pois a actual vila de Armeá é un exemplo de reinterpretación da cultura tradicional sobre os restos protohistóricos.

Non só no plano abstracto, asociando diversos elementos do pasado coa vida de Santa Mariña, senón tamén nun plano concreto, tanxible; xa que aínda hoxe, e máis na época de Valvís, a vila presenta multitude de elementos construtivos e decorativos do castro imbricados coas pedras que a conforman e polo tanto, tamén coa vida cotiá dos seus habitantes.

Os Guerreiros de Conde-Valvís

Sen lugar a dúbida, o que máis chamou a atención do investigador foron os reaproveitamentos de elementos escultóricos e sobre todo de dúas esculturas de guerreiros castrexos, os guerreiros ós que Cuevillas se refire nestes termos: “Nada teñen que ver os lexionarios de Roma, que mandaba Olibrio; son só soldados da terra galega, cando esta aínda non se crebara en dous anacos para dar nacencia a Portugal. Son os guerreiros que combateron no exército de Viriato, os que viaxaron polos roteiros dos fisterras atlánticos, os que defenderon Lambrica e Cinnania e os que beberon no Medulio o zume mortal tirado do teixo “.

En 1953, cando xa practicara algunhas sondaxes no xacemento, Conde-Valvís publicou no Boletín del Museo arqueológico de Orense os resultados das súas pescudas na Cibdá de Armeá. Resulta apaixonante a lectura deste documento preñado dun incipiente cientifismo e que ó mesmo tempo, pinga paixón polo coñecemento do pasado da nosa terra.

O texto analiza e clasifica todos os achádegos da intervención: cerámica, metais, muros, lousas decoradas, reservando un apartado á estatuaria. É neste apartado onde relata a descuberta das esculturas.

A descuberta propiamente dita produciuse cando Conde-Valvís aínda era neno e acompañaba nunha excursión dacabalo ó seu pai, membro da Comisión Provincial de Monumentos de Ourense e descubridor do Mercurio de bronce exposto agora no Museo Provincial. Volvendo de Allariz pararon en Outeiro de Laxe para ver dúas curiosas estatuas localizadas na solaina dunha casa ó xeito de “dous atlantes”, reinterpretando a súa posible función orixinal apotropaica tal e como foi reinterpretada no Museu Arqueológico Nacional de Portugal, como así o sinala Xurxo Ayán na entrada titulada “Jerónimo”.

O tempo foi pasando sen que Conde-Valvís volvese visitar Outeiro da Laxe até que moito tempo despois, desta volta na compaña de Ferro Couselo ­nunha xeira arqueolóxica polo Alto da Taboadela, acordou daquelas estatuas que vira de neno. Sen poder precisar a súa posición exacta volveron sen atopalas. Ferro Couselo, pola descrición de Valvís, deduciu que se trataba de esculturas de guerreiros galaicos e apremouno para localizalas.

Tras diversas pescudas soubo que unha delas a levara da solaina Benigno Conde para poñer no aleiro da súa casa. Unha vez localizado Benigno Conde, indicoulle que unha noite de vento caera do seu aleiro separándose cabeza e corpo por mor da caída. Levouno ó lugar onde estaba o corpo, servindo agora ,volteado, de tampa dun rego. Mais a cabeza desaparecera logo de servir unha temporada de xoguete para os máis pequenos da aldea.

A outra estatua fóra cortada e reutilizada para recreer o muro da casa contigua á que se atopaba anteriormente. Non sendo identificables os anacos, houberon de desmontar todo o muro para reconstruír a estatua. Actualmente, grazas á laboura de Conde-Valvís, as dúas estatuas están depositadas no Museo Provincial de Ourense.

Apareceron abondosos exemplares destas estatuas de guerreiros tanto no Norte de Portugal como no noso país xurdindo, como non podía ser doutro xeito, a controversia entre especialistas sobre a súa finalidade ou a súa cronoloxía romana ou prerromana.

 Quedamos co escrito por Alfredo González Ruibal que as clasifica en tres grupos iconográficos. Propón, asemade, este autor que posúa un valor de metáfora do poder, así como de protectores da porta e do poboado por térense atopado uns pés de guerreiro en Briteiros fincados nunhas pedras preto dunha entrada ó segundo recinto.Serían, por outra banda exhaltacións do status guerreiro e da masculinidade.

Para perder a Cabeza

Por outra banda, atopou Conde-Valvís, imbricadas no muro dun palleiro dúas esculturas que representan cabezas humanas. A súa expresión, ou falta dela, indícannos que o máis probable é que representen mortos.

González Ruibal, entre outros autores, propón relacionar este tipo de estatuaria, do que tamén existen diversos exemplos, coa materialización pétrea do costume de cortar as cabezas dos inimigos vencidos para exhibilas como trofeo o que aumentaría o status do guerreiro e serviría ademais de elemento apotropaico, xa que as evidencias arqueolóxicas semellan sinalar que a súa localización sería na entrada dos poboados.

Podemos concluír que a cibdá de Armeá é un importante xacemento no que como indica Conde-Valvís despois de escavar no lugar, se mesturan elementos indíxenas e romanos. Ademais presenta importantes e esquivos elementos de difícil interpretación coma as saunas castrexas ou as estatuas de guerreiros dos que só podemos agardar máis achádegos para comprender a súa función orixinal aínda que no caso da estatuaria, como xa se dixo máis arriba, a interpretación que ó noso entender semella máis rigorosa é a de González Ruibal.

Armeá debeu ser un importante centro da “Romanización” aínda que está fóra dos nosos límites establecer se foi fogar dunha mártir chamada Mariña ou mesmo se esta existiu ou foi martirizada. Desta volta, o cabalo de Conde-Valvís axudou os nosos bois a turrar do De Lorean no que tamén nos acompañaba Cuevillas.

Resulta curioso observar como estes pais da arqueoloxía científica galega, cuxos estudos nada teñen que ver coa ciencia arqueolóxica, hoxe en día o terían moi difícil para enfocar as súas carreiras cara a esta ciencia, xa que en Galiza non existe unha formación especializada para os arqueólogos, só unha breve orientación na Licenciatura de Historia, insuficiente e que non ten en conta o lado práctico desta disciplina, mais no mundo laboral pónselles trabas a aqueles profesionais que chegan á arqueoloxía a través doutras disciplinas.

Advertisements

Deixar unha resposta

introduce os teu datos ou preme nunha das iconas:

Logotipo de WordPress.com

Estás a comentar desde a túa conta de WordPress.com. Sair /  Cambiar )

Google+ photo

Estás a comentar desde a túa conta de Google+. Sair /  Cambiar )

Twitter picture

Estás a comentar desde a túa conta de Twitter. Sair /  Cambiar )

Facebook photo

Estás a comentar desde a túa conta de Facebook. Sair /  Cambiar )

Conectando a %s

%d bloggers like this: