Arquivos mensuais: Abril 2011

Retallos de vida

Polo traballo que facemos ultimamente, un traballo nos lúgubres arquivos municipais, ás veces sentímonos un pouco como osos en letargo. Ou máis ben como aquela toupa da fábula cantada de Javier Krahe, que un día se decidiu a subir á superficie,tendo que baixar ao momento cegado pola luz do cuarto menguante.A situación é lóxica, despois dos luminosos días na escavación da Lanzada do verán pasado, é moito contraste pasar a ser un habitante das necesarias cavernas do papel.

Pero o outro día, ao saír dun escuro arquivo, démonos de conta de que a primavera chegara, de que os campos xa se vestían do amarelo das chorimas e das xestas e os coches da clásica capa de po do pole dos piñeiros. En vez de volver á terra como o topo de Krahe decidímonos a rememorar os días lanzadeiros achegándonos ate Ribadumia, onde se está a levar a cabo a segunda parte das escavacións vinculadas ao Proxecto Pousadas do Salnés da Deputación de Pontevedra en colaboración co LaPa.

Dende hai aproximadamente dous meses, están a realizarse escavacións no Monte do Castro na parroquia de Besomaño deste concello salnesián. O formato é o mesmo que na Lanzada. Paixón, arqueoloxía e divulgación. Un proxecto de arqueoloxía social da Décima Onda guiado outra volta por Rafa, Roberto, Cristina e Vicky, a Moura das Tesouras e unha Brigada nº 6 que xa non é aquela amálgama de xente que chegou para formarse en arqueoloxía senón escavadores formados, autónomos que saben moi ben o que fan e por que o fan. Neste sentido, hai que considerar o obxectivo formador do Proxecto Pousadas coma un éxito.

Como diciamos, dous meses de escavación xa foron consumidos, polo que xa podemos ir tirando algunha conclusión do que foron atopando os compañeiros.

A priori, o castro de Besomaño está moi alterado por traballos de cantería de principios do século XX , o que causou un notable impacto no xacemento.Buscouse a zona menos afectada e formuláronse tres sondaxes. Pouco a pouco fóronse ampliando en función das necesidades e a día de hoxe, cada unha delas é unha xanela que se abre a tres ámbitos diversos da vida castrexa.

Coma nun filme de linguaxe contemporánea, o visitante a Besomaño contempla a vida, neste caso da cultura castrexa, a través de tres retallos que se complementan. Por suposto, as elipses argumentais aínda son moitas, pero polo menos imos tendo certezas de como era a vida no Monte do Castro.

No primeiro lenzo deste tríptico vemos o xa case canónico recinto doméstico castrexo, artellado en torno a unha cabana circular coa súa lareira e furado de poste con calzos. Ao redor desta cabana, outra serie de estruturas anexas, de planta máis ben oblonga, seguramente cortes ou almacéns, vinculadas a esa vida familiar, “privada”.

No segundo acto da obra ten lugar unha escena da vida dos artesáns de Besomaño. Neste sector apareceu unha cabana oblonga. A cabana, en forma e paramentos, moi parecida ás do sector anterior pero ben distinta en usos.

No interior desta choupana, apareceu unha pequena estrutura.Trátase dunha estrutura circular e adosada a un dos muros. Ao escavala apareceron signos de combustión, polo que parecía claro que se trataba dun forno, pero de que tipo? Un forno cerámico? Un forno de pan?

Un par de achádegos paracen solucionar a cuestión. No transcurso da escavación do forno apareceron dous moldes, un en pedra e outro en barro. Asemade apareceron materiais de desfeita de fundición de bronce, polo que a interpretación que manexan os arqueólogos é que se trate dun obradoiro metalúrxico.

Vista dun sector da escavación con varios espazos artellados en torno a uns chanzos

O último capítulo ofrécenos un fresco doutro dos trazos da vida económica deste poboado. Neste sector aparecen unha serie de estancias, anexas unhas ás outras cun eixe vertebrador claro. Trátase dunha pequena escalinata de tres chanzos que comunica os diversos espazos. Asemade, todos os espazos semellan estar delimitados por un muro que aínda non foi totalmente escavado. Aquí xa aparecen diferenzas co resto de sectores, pois a tendencia destes muros é máis rectilínea que a dos outros malia que finalmente acaban en curva.

Tamén os materiais atopados son diferentes xa que mentres nos outros sectores eran nomeadamente indíxenas, aquí sobrancean os materiais de importación, sobre todo as ánforas de orixe romano, tipo Dressel 1 e a omnipresente Haltern 70. Pero sobre todo é un achádego concreto o que nos dá pistas sobre o uso destes espazos. Trátase dunha peza en pedra que representa unha cola de cabalo e que se usaría, imbricado na parede, como amarradoiro para o gando.

Estes espazos serían, pois, cortes e edificios de almacenaxe pero xa dun xeito diferente dos que viamos anexos á vivenda no primeiro sector. Será por un cambio na sociedade, respondendo a momentos ditintos? Será porque teñen un carácter máis comunitario/público? Ou ao contrario, pertencerían a unha elite ou a algún membro desa elite? Só podemos agradar unha ampliación das escavacións para responder estas cuestións.

Unha vez vistas as estruturas quedan por ver os materiais, que tanta información achegan, sobre todo cun experto ceramólogo como Rafa na equipa.

Atopáronse uns 4.000 anacos de cerámica, moitísimos para o sector escavado, dos que a maioría son indíxenas e lisos, sen ningún tipo de decoración, malia que tamén hai materiais importados como as ánforas vistas ou indíxenas decorados como as rituais xerras tipo Toralla.

Como a peza estrela que hai en toda escavación debemos falar dun agarre de asa decorado dunha sítula de bronce. As sítulas son un tipo de caldeiro metálico empregados en contextos rituais e o seu achado non é frecuente no noso país.

Os materiais falan claramente dunha cronoloxía para este xacemento que abrangue dende o século II a.n.e. ao I da nosa era malia que seguramente haxa unha ocupación anterior que se albisca na existenza duns silos para gran escavados no xabre e que xa foran amortizados no momento de construción do sector das cortes  así como nun anaco de cerámica do Ferro I. Haberá que agradar futuras escavacións para esclarecer este punto.

Por outra banda, a Décima Onda xa comezou a súa campaña de divulgación cunha charla o pasado martes na Casa da Cultura de Ribadumia e que se supón a primeira dunha serie delas sobre a cultura castrexa no ámbito do Salnés e as Rías Baixas e que aínda non teñen data. En calquera caso, os interesados poderán informarse no blog da escavación alanzada.wordpress.

Asemade, pódense realizar visitas guiadas ao xacemento en proceso de escavación. Hai visitas para público xeral os próximos martes 19 e 26 de abril ás dez da mañá. De calquera xeito, para concertar visitas de grupo pódese chamar ao 600940133. Agardamos saír da topeira e seguir informando dos resultados deste interesante proxecto.


Ás Beiras do Larouco

Volvendo á Xironda

Na nosa entrega anterior xa falamos da Xironda anticipando que esta parroquia do Concello de Cualedro ten moita máis riqueza a parte do seu Entroido.

O Concello de Cualedro está formado por varios núcleos de poboación, dispersos, sen que haxa un núcleo claramente principal. A casa do Concello está en Cualedro pero ben podía estar na Xironda, que conta con máis habitantes malia verse minguado o seu censo por mor da emigración.

Como conta Antonio “Cabezallo”, -Na Xironda vivía tanta xente que cando había festa na contorna, a esmorga non comenzaba ate que chegasemos nós.-Estivemos falando un rato con Antonio “Cabezallo” ao carón do enorme forno comunal da Xironda dende onde nos fixo unha interpretación da aldea.

Unha das riquezas da Xironda é a súa forte presenza de grandes casa solariegas de pedra,con accesos en patín e as súas diversas dependencias anexas. Casas pensadas para o estilo de vida labrego, mais sobre todo gandeiro, que se levaba a cabo na Xironda.

A este respecto, a Xironda é testemuño vivo da rutura entre a sociedade galega tradicional e a posmoderna. O mundo da “aldea autárquica” fronte ao da “aldea global”.

-Antes todos os traballos eran comunais-contaba Antonio.-Todo o mundo viña ao forno a cocer o pan.-dixo sinalando a porta do edificio- E na Xironda chegou haber máis de sete mil cabras e ovellas, -seguiu- todas formando o mesmo rabaño. Cada un tiña o seu gando marcado, e segundo o número de cabezas que tivese, tocáballe unha cantidade de días ao ano levalas pastar- fixo unha pausa- Facíase a “roda” entre os veciños e así ninguén traballaba máis do necesario.

Logo a xente empezou marchar.-agora falaba con morriña na voz, e pensativo- A Arxentina moitos…a Barcelona algún outro,coma min.

-Ah, vostede estivo fóra?-preguntámoslle, comprendendo a tristura que escomezaba a destilar a súa faciana.

-Que si estiven fóra?, Aínda sigo.Unha vez que fun para aló viñeron os fillos, e logo os netos…e así pasou o tempo. Agora estou aquí polo Entroido. Iso non o perdo

-E onde prefire vivir? En Barcelona ou na Xironda?

-Aaai filliño-agora volvía ter un sorriso retranqueiro- A´miña idade un xa se pregunta onde prefire morrer non onde prefire vivir.

Despedímonos agarimosamente de Antonio “Cabezallo” quen quedaba na porta do forno, mentres retallos das súas lembranzas lle pasaban diante dos ollos.

Paseando pola Xironda comprendimos a tristura deste home. As casas da zona da igrexa e do forno, é dicir, o núcleo tradicional, estaban na súa meirande parte deshabitadas. En bo estado pero deshabitadas. Enormes casa de pedra que con pequenos cambios viviron centos de anos, esquencidas de socate.

Agora a xente vive en casa novas. Sáelles mellor facer casa nova e non arranxar as de pedra. Sen limitacións de espazo, creando novos barrios de expansión que son símbolo dunha sociedade que trocou nun segundo.

 

Unha das casas tradicionais da Xironda

Por suposto,as novas casa non son barbaridades urbanísticas. Son casiñas con outra distribución e feitas con materiais novos. A barbaridade urbanística é a do Concello de Cualedro ou a Deputación de Ourense por non elaborar un Pxom ou Plan director con axudas para conservar estas vivendas tradicionais. Aínda se está a tempo e se xeneraría, reactivando eses espazos, un dos centros urbanos tradicionais máis auténticos do país.

Toda esta bisbarra é unha bisbarra deprimida. A gandería xa non é o que foi, e o agro tampouco. Quen ten sorte, anda medio ano por Galiza adiante, ou por Portugal, facendo obras. É unha zona moi pouco dinamizada.O peor é que podería ser un referente, polo menos a nivel turístico, atendendo aos múltiples valores que ofrece ao visitante.

Os encantos do Larouco

A Xironda está ao pé desa gran serra divinizada polo mundo céltico que é o Larouco. O Larouco, ademais da riqueza paisaxística, tan grande que nin os eólicos a ensombrecen, ten elementos do Patrimonio moi interesantes.

Nos seus altos hai un neveiro que pertenceu aos Monterrei. Trátase dunha estrutura circular, coma un pozo, na que se acubillaba neve para esta familia, mais que segundo contan, tamén era aproveitada polos pastores quen almacenaban os cadavres das cabras que mataban para alimentarse no duro pastoreo da montaña.

Ten asemade covas que denotan este estilo de vida montañés onde se refuxiaban en inverno os pastores.

No Larouco hai tamén un curioso lugar: “A Peneda da Muller”. Trátase dunha caprichosa formación granítica, de grandes elementos verticais que ofrece evocadoras vistas. O nome vénlle porque un dos penedos disque semella a faciana dunha muller.

 

Penedo que semella unha faciana na Peneda da Muller

Nos penedos obsérvanse cazoletas e pías traballadas e outros elementos. Claro que non vamos aventurar que se trata dun santuario pagán, pero hai datos curiosos.

Ten unha conexión visual enorme co Castro de Saceda, o cal dende ese punto, obsérvase en toda a súa dimensión, todo un fito na paisaxe.

Ademais, todos os anos se celebra unha romaría nese exacto lugar á que sube a xente das aldeas das faldras do Larouco. A distancia é enorme e a subida dura. Non imaxinades ata que punto. Pero é máis, no lugar non hai capela nin nada, o único, un altar rupestre feito hai uns poucos anos.

Pero o máis importante, o Larouco é máxico, e aquí pode pasar calquera cousa. A maxia do lugar materialízase en tres altares galaico- romanos, un deles inscrito, que apareceron na súa superficie. Os altares estarían dedicados ao deus Larouco, identificado segundo Rodríguez Colmenero co Xúpiter romano.

San Millao e Saceda: dous castros impresionantes

Xa mencionamos o Castro de Saceda. Preto tamén está o de San Millao. Nas nosas xeiras, temos pateado bastantes castros e non esaxeramos dicindo que son dous dos xacementos máis impresionantes que temos visitado. O máis destacábel é o seu estado de conservación, sobre todo San Millao.

Vendo San Millao, parece que foi escavado e posto en valor. Nada diso. O castro quedou tal e como o deixaron hai dous mil anos. Debeu ocorrer algo parecido ao das casas tradicionais da Xironda. Nun momento dado, as necesidades da xente cambiaron de socate e as casas foron abandonadas.

Non é que se vexan os derrubos, é que as murallas levantan dous metros ou máis, e moitas das choupanas siguen en pé. Un castro con dous recintos enormes, o exterior defendido,ademais da muralla, por un enorme foxo e unha zona de pedras fincadas.

Saceda e San Millao. Dous castros impresionantes que serviron a Alfredo González para un recomendábel artigo sobre os oppida e os procesos de sinecismo: El castro de Saceda y la jerarquización territorial de la Segunda Edad del Hierro en el noroeste ibérico.

Dous castros que están a agardar que alguén repare neles para dinamizar a zona.

Pero hai máis. O xacemento romano de Santa Marta, a veciña necrópole de Medeiros, a igrexa románica de Vilar de Lebres, a cibidade de Grau, e seguindo.

Todo sen contar a riqueza paisaxística e os posíbeis roteiros de sendeirismo ou dacablo.

Non suxirerimos que haxa que “turistear” esta zona da Galiza para dinamizala, isto sería rachar o seu valor máis característico, senón facela visíbel.

 

Choupana do primeiro recintode San Millao coa muralla exterior ao fondo

A Comida e a durmida

Para quen se queira ir achegando, recomendamos a durmida na “Casa do Cruceiro”. En plena Xironda, unha cómoda e acolledora Casa de Aldea a trinta euros a habitación doble. A casa ten bar e conta cun plus: o excelente viño que fai Antonio. Un viño natural cen por cen, feito con agarimo por el e para el.

Para comer recomendamos cruzar a Raia e en sete minutos chegar a Vilar de Perdizes e buscar “O Cabazo”. Comida caseira portuguesa, da que destacan o bacallau, a vitela e os doces, e sobre todo o seu gorentoso viño caseiro, a prezos moi populares, uns quince euros por persoa.